Bosna i Hercegovina: tradicija koju su izdali (bh. izdanje)

U nastojanju da građanima Sarajeva kroz projekat Mobilni Univerzitet omogućimo dio normalnosti u nenormalnim okolnostima, uz pomoć američkih profesora smo štampali knjigu čije autore smo pozvali kao predavače pred stručnim gledalištem: knjigu su mogli ponijeti sa sobom, a predavanje ih je vratilo u status gledalaca i slušalaca – s obzirom da su im predavači pružili značajan stručni uvid u identitet Bosne i Hercegovine.

Ovo je prva knjiga koja istražuje bogatu istorijsku tradiciju Bosne i Hercegovine u svjetlu sukoba koji je izbio 1992. Autori objašnjavaju porijeklo velikih etno-nacionalnih grupa u BiH kroz vjerska preobraćenja u srednjem vijeku i pod Otomanima, kao uvod u u transformaciju glavnih vjerskih zajednica u nacionalnosti 20. vijeka. Knjiga živo predstavlja uloge bosanskih Muslimana, Srba i Hrvata u događajima značajnim za jugoslovenske narode u 20. vijeku i naročito prilikom raspada Jugoslavije početkom devedesetih.

Donia i Fine počinju problematiziranjem široko rasprostranjene percepcije istorije BiH koja se sastoji od stalnog nasilja i plemenske mržnje među Srbima, Hrvatima i Muslimanima. Nasuprot uvriježenom mišljenju, oni naglašavaju bogatu, vijekovima uspostavljanu tradiciju različitosti, pluralizma i tolerancije koja je sve donedavno cvjetala na ovim prostorima. Ova tradicija se u svakodnevnom životu odražavala u koalicionoj politici – gradnjom i življenjem pragmatskih kompromisa. Bosna i Hercegovina: tradicija koju izdali pokazuje kako su snage ekstremnog nacionalizma uzrokovale izdaju multietničke tradicije Bosne – najprije u Drugom svjetskom ratu a potom u sadašnjem sukobu.

Više o tome

UVODNIK U KNJIZI

Šestog aprila 1992., masa od preko 50 000 ljudi okupila se ispred zgrade bosanskog parlamenta u Sarajevu tražeći mir za Bosnu i Hercegovinu. Demonstranti su bili pripadnici tri najveće nacije u Bosni: Srbi, Hrvati i Bošnjaci. Tačno preko puta, sa gornjih spratova supermodernog "Holidej in"-a, izgrađenog za Zimske olimpijske igre 1984, dobro naoružani srpski milicioneri pucali su nasumce u masu, ubivši i ranivši desetak mirnih demonstranata. Ova "viteška" ubilačka zabava brzo je razbila masu i označila kraj nadi da će umjerenost i kompromis prevladati u Bosni i Hercegovini.

Šestoaprilski sarajevski masakr sadržavao je mnoge od elemenata koji će se u bosanskom ratu ponavljati u narednim sedmicama i mjesecima. Žrtve su bili nenaoružani civili koji su htjeli očuvati multietničko bosansko društvo čiji korijeni i tradicija idu u daleku prošlost. Počinitelji su bili nacionalistički ekstremisti koje su politički i paravojni lideri organizovali i dobro naoružali u namjeri da unište multietničko društvo Bosne i zamijene ga nacionalnom premoći jedne etničke grupe, u ovom slučaju, Srba. Sarajevski masakr je simbolično utišao glasove mira i uzajamne tolerancije; oštri zahtjevi etničke mržnje i nacionalne podjele trijumfovali su snagom oružja.

Rat koji je 1992. počeo u Bosni donio je smrt, zvjerstva i teror omjera nepoznatog u Evropi nakon Drugog svjetskog rata. Televizijske kamere bilježe ubistva i brutalnost a svakodnevni izvještaji otkrivaju užasnu opakost sukoba. Gledaoci širom svijeta vidjeli su izgladnjele zatvorenike, žrtve sistematskog silovanja, unakažena tjelesa, proračunato uništavanje domova i kulturnih spomenika, smrtno ranjene žrtve neselektivnog granatiranja i rezultate etničkog čišćenja. Svakodnevni prizori rata, uz prisutnost trupa Ujedinjenih nacija u tom području i mogućnost dubljeg angažovanja NATO-a i Sjedinjenih Američkih Država, mnogo podsećaju na rat u Vijetnamu 60-ih godina ovog vijeka.

Međutim, Bosna nije Vijetnam. To nije daleka zemlja o kojoj mi ništa ne znamo. Argument za "kolektivno neznanje", koji su tako ubjedljivo iznosili i kritičari i pristaše američke intervencije u Vijetnamu, jednostavno ne vrijedi za zemlje bivše Jugoslavije. Inspirisan žestinom Hladnog rata, američki Kongres je, decenijama nakon Drugog svjetskog rata, odvajao milione dolara za finansiranje istraživačkih centara i programa razmjene kako bi Amerikanci mogli više saznati o zemljama u kojima je vladao komunizam.

Jugoslavija je, sa svojim otvorenim granicama i dostupnošću svima, postala destinacija studenata i znanstvenika sa Zapada koji su proučavali sve aspekte istorije i civilizacije Balkana. Neke od najboljih studija o jugoslovenskom i bosanskom društvu i istoriji pripremili su i na engleskom jeziku objavili stručnjaci sa Zapada. Mnogi vodeći znanstvenici i političari iz zemalja bivše Jugoslavije studirali su i predavali na američkim univerzitetima. Na vrhuncu vijetnamskog rata, u kome je bilo angažovano 600 000 američkih vojnika, broj stručnjaka za jugoistočnu Aziju u Sjedinjenim Državama nije bio ni približan broju znalaca i stručnjaka za istoriju i kulturu jugoistoične Evrope u 90-im godinama.

Uprkos znatnom poznavanju Bosne i jugoistočne Evrope, čini nam se da je javna debata na Zapadu u političkim opcijama u bivšoj Jugoslaviji duboko zaglibila u lažne dihotomije, izopačene analogije, napadna istorijska pretjerivanja i loše izgovore bez osnova u istorijskoj realnosti. Mnogi od tih motiva proizvod su nacionalističke propagande srpskih, hrvatskih, ali i bošnjačkih publicista, pa ipak podržavali su ih i ponavljali oni koji su modelirali ili uticali na politiku. Propaganda, istorijski presedan i površne analogije bili su upotrijebljeni da opravdaju određenu političku akciju ili neaktivnost. Za protivnike vojne intervencije na Zapadu, opravdavajuće analogije su Vijetnam, Bejrut i Sjeverna Irska. Bosna je druga "vijetnamska močvara", beznadežno nerješiv problem u kome nema pozitivne "završnice" za Sjedinjene Države i Zapad. Za druge, uglavnom one koji se zalažu za jasniju ulogu Zapada, relevantna analogija je Neville Chamberlain koji je nakon povratka iz Münchena obmanuo i sebe i druge uvjeravanjem da će pomirenje donijeti mir.

Bosna nudi nekoliko jednostavnih analogija ali ne i lakih odgovora. Ipak, to ne može biti razlog da se izgubi nada za razumijevanje korijena konflikta ili odustane od mogućih političkih alternativa za američko i evropsko uključenje u balkanski sukob. U traženju razumijevanja kompleksne situacije i iznalaženju putokaza za akciju, istorijski pregled tradicije i načina života nudi uvid u izvore tekućih događaja i osvjetljava moguća rješenja. Najmanje što možemo učiniti jeste da pomognemo raspršiti propagandne laži i omogućiti političarima da izbjegnu nepopravljivo pogrešne poteze.

Naša namjera je da istražimo istorijske korijene bosanskog društva od dolaska slavenskih plemena u šestom i sedmom vijeku nove ere, do sloma socijalističke Jugoslavije, i da identifikujemo tradiciju i mrežu društvenih i etničkih odnosa koji su karakterisali bosansko društvo kroz istoriju. Opisujemo ove istorijske procese važne za današnjni etnički sastav Bosne: vjerske konverzije u srednjem vijeku i ranom otomanskom periodu, kasniju evoluciju etnoreligijskih zajednica, i buđenje političkog nacionalizma u 19. i 20. vijeku. Takođe, ispitujemo porijeklo sadašnjeg konflikta u Bosni i opisujemo tok bosanskog rata.

Istorija Bosne i njenih stanovnika ukrštava se i ponekad miješa sa istorijom drugih Južnih Slavena, tako da nas naše istraživanje vodi u osvjetljavanje odnosa Bosne sa njenim susjedima. U dvadesetom vijeku, razvoj južnoslavenske države-Jugoslavije i njen raspad duboko su uticali na život svih stanovnika Bosne. Neki naši prikazi neizbježno su usredotočeni na Jugoslaviju jer je iskustvo Bosne u posljednjih sedamdeset godina neshvatljivo bez njene uloge u jugoslovenskom kontekstu.

Kao dva istoričara koji su proučavali istoriju Bosne i živjeli u Sarajevu u različitim periodima, 60-ih i 70-ih godina, oslonili smo se na naše lične opservacije i iskustva iz tog vremena i na naše istorijsko istraživanje. Mi smo stručnjaci za srednji vijek (John Fine) i moderni period (Robert Donia) bosanske istorije. U našem radu, kome smo pristupili sa istorijskog aspekta i široko hronološki ga obradili, često se zbog identifikacije i poređenja dugotrajne istorijske tradicije vraćamo događajima iz prošlosti ili idemo ispred njih. Poglavlja 1-4, koja obrađuju srednjevjekovni i otomanski period, napisao je John Fine, a poglavlja 5-11, koja obrađuju moderni period (1875-1994), napisao je Robert Donia.

Ovo nije konvencionalna istorija. Nastojali smo razaznati a ne samo opisati događaje, slijediti razvoj a ne samo hroniku događaja kako bismo identifikovali dugotrajnu tradiciju koja prevazilazi jednu istorijsku eru. Osim toga, nije nam bila namjera da ponudimo detaljnu istoriju rata nego da rasvijetlimo izvore bosanskog konflikta koji je počeo 1992. Žarko se nadamo da će se rat, koji traje i u vrijeme dok ovo pišemo (april 1994), završiti mirom za Bosance svih etničkih grupa.

Autori
ROBERT J. DONIA je na istoriji Balkana magistrirao i doktorirao na Univerzitetu Michigan, a u Sarajevu je boravio tokom 1974.-5. kao Fulbrightov stipendista-istraživač . Autor je knjige Islam pod dvoglavim orlom: Muslimani Bosne i Hercegovine 1878.-1914. i predavač na američkim univerzitetima.

JOHN V.A. FINE, Jr. je magistrirao i doktorirao na Harvardu, a studirao je i predavao na Univerzitetu u Sarajevu. Professor je istorije Balkana i Vizantije na Univerzitetu Michigan i autor dva toma istorije o srednjevjekovnom Balkanu i monografske studije o Crkvi bosanskoj.

Izdavač (BiH izdanje): FAMA, Sarajevo, 1995.

Naznaka:
Svi ovi projekti su kasnije pokazali da je ovaj metod ključ dokumentovanja događaja ukoliko želimo da naš napor posluži kao vrijedan prilog tumačenju i učenju o periodu 1991.-1999. u bivšoj Jugoslaviji za lokalnu i globalnu edukaciju. Ovaj projekat se već pokazao i nadalje se pokazuje vrijednim prilogom za proces istine i pomirenja, kao i za proces demokratizacije poslijeratnog društva.jevo, 1995.